Porta e Hapur

Dhimitri i Farit nuk fjeti natën që vendosi, ndonëse krenohej se flinte para betejave. Flota romake kishte dalë në horizont dy ditë më parë, më shumë anije se sa kishte parë ndonjëherë ishulli, dhe kishin ardhur pa nxitim, çka e trembte më shumë se sa do ta kishte trembur nxitimi. Nxitimi është frikë; durimi është siguri, dhe romakët ishin shumë të duruar. Nga muri i Korkyrës i kishte numëruar direkët e tyre derisa numërimi pushoi së ngushëlluari. E njihte llogarinë e një rrethimi ashtu si njihte duart e veta, dhe ajo ishte e thjeshtë dhe e keqe. Mbretëresha ishte larg në veri, e shtrënguar në bregun e vet; asnjë ndihmë s'do të vinte në kohë, dhe garnizoni i tij ishte mjaft trim sa të vdiste e tepër i vogël sa të fitonte. Pra pyetja nuk ishte nëse do të binte Korkyra, por kush do të mbetej në këmbë kur të binte. Këtë ia tha vetes së pari, sepse ishte e vërtetë, dhe sepse një e vërtetë bën një portë të mirë nga ku të hyjë një gënjeshtër. I ishte betuar Teutës dhe e kishte pasur seriozisht, dhe tani e rrotullonte betimin në errësirë si një monedhë që po vendoste a ta shpenzonte. Një betim, arsyetonte, i jepet një çështjeje që mund të të mbajë, e çfarë i detyrohet njeriu një çështjeje që tashmë po humbet? Mendoi për Farin, ishullin e vet, dhe për jetën e gjatë që kishte ndër mend të jetonte aty si diçka më shumë se një hero i mbytur në luftën e dështuar të një mbretëreshe. Mendoi edhe, sepse ishte aq i ndershëm sa ta pranonte, se sa bujarisht i shpërblente Roma burrat që i bëheshin të dobishëm herët. Ka një lloj burri që mund ta bindë veten për çdo gjë që është njëkohësisht ajo që do; Dhimitri e dinte se ishte i atij lloji, e përbuzte paksa, dhe e bëri prapëseprapë. Në orët e vona dërgoi një njeri të besuar poshtë murit nga ana e detit, me një mesazh të palosur që i takonte vetëm anijes komanduese romake e askujt tjetër. Përtej ujit ua çuan konsujve, dhe tribunit të ri që kishte qenë në Rizon kur kjo luftë ishte ende vetëm fjalë. Servi i lexoi kushtet e ilirit mbi shpatullën e një oficeri dhe ndjeu të përmbysej stomaku, ndërsa mendja ia admironte. Komandanti më i zoti që kishte Iliria po i ofronte Romës portën e Korkyrës, garnizonin, limanin, dhe vetveten si prijës për çdo gji të bregut. Ishte një dhuratë madhështore dhe e përçmueshme, dhe Servi e kuptoi se lufta tashmë kishte mbaruar e pjesa tjetër do të ishte vetëm vërtetimi i saj. Romakët nuk u mburrën; e pranuan ashtu si e pranon njeriu një vegël që ta zgjatin nga doreza. Natën që ndodhi, Dhimitri eci mbi mur sikur po bënte radhën e vet, dhe rojet s'panë gjë të çuditshme te një qeveritar pa gjumë. Dha urdhrat që e holluan rojën te porta e limanit, urdhra të zakonshëm, secili i mbrojtshëm, secili një qep i tërhequr ngadalë nga një rrjetë. Kur barkat romake hynë mbi baticën e errët, s'pati alarm, sepse burrat që duhej ta ngrinin ishin dërguar, nga vetë komandanti i tyre, të ishin tjetërkund. Porta e Korkyrës u hap nga brenda, në heshtje, ashtu si hapen thuajse gjithherë portat më të rëndësishme. Pati pak luftim, nga burra që s'ishin lajmëruar, dhe Dhimitri i pati keq në mënyrën e vet e nuk e la keqardhjen ta ngadalësonte. Në agim flamujt romakë qëndronin mbi muret që i ishin dhënë për t'i mbajtur, dhe guri i qoshes së detit të Teutës u bë guri i parë i detit të Romës. Servi doli në breg në dritën e përhimët dhe takoi burrin letrën e të cilit e kishte lexuar. Kishte pritur një krijesë të tinëzuar dhe gjeti një zotëri të përmbajtur e të sjellshëm, që fliste greqishte të mirë e mend më të mirë, dhe që sillej jo si tradhtar, por si një njeri që e kishte lexuar motin dhe kishte vepruar sipas tij. Kjo ishte gjëja më shqetësuese nga të gjitha; tradhtia s'mbante asnjë shenjë. Dhimitri s'ishte i turpëruar, ose s'e tregoi, dhe ndoshta në llogarinë e tij s'kishte asgjë për t'u turpëruar, vetëm një borxh i shpërngulur nga një shtëpi që po binte te një tjetër që po ngrihej. Nuk e kishte dashur Romën dhe s'e donte as tani; kishte dashur të ardhmen e vet, dhe Roma ishte rruga drejt saj. Roma e mori dhuratën dhe dhuruesin dhe i mbajti shënim me kujdes të dyja. Një burrë që hap një portë ka treguar formën e menteshës së vet, dhe ata që morën Korkyrën prej tij s'e harruan asnjë çast se si e kishin marrë. Do ta përdornin, do ta shpërblenin, dhe do ta mbanin nën sy, me atë radhë e të gjitha njëherësh. Larg në veri, kur lajmi i shkoi Teutës se Korkyra kishte rënë pa një rrethim të vërtetë, e kuptoi menjëherë, sepse e kishte ditur përherë çmimin e të zënit besë burrit më të mençur në dhomë. E kishte ngritur fuqinë e vet mbi det e mbi burrat që e lundronin, dhe njëri prej atyre burrave e kishte çuar gjënë më të rëndësishme që zotëronte përtej ujit, me një përkulje të sjellshme. Porta që Dhimitri hapi atë natë s'u mbyll më kurrë vërtet, dhe nëpër të hyri jo vetëm një flotë, por edhe një ide, se deti i lirë kishte një anë të brendshme, dhe se Roma tani rrinte në të. Dhimitri fjeti mirë natën tjetër, thonë, dhe kjo, më shumë se porta e hapur, ishte ajo që Servi do të mbante mend për të gjithë jetën.